भारतीय रेल्वेने देशभरातील ज्येष्ठ नागरिकांसाठी एक महत्त्वाची घोषणा केली आहे. 2026 मध्ये रेल्वेने ज्येष्ठ प्रवाशांसाठी भाडे सवलत आणि इतर प्रवास सुविधा पुन्हा सुरू करण्याचा निर्णय घेतला आहे. कोविड-19 महामारीमुळे 2020 साली या सुविधा स्थगित करण्यात आल्या होत्या, परंतु आता सुमारे पाच वर्षांच्या कालावधीनंतर त्या पुन्हा सुरू केल्या जात आहेत.
हा उपक्रम सरकारच्या ज्येष्ठ नागरिक कल्याण योजनेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या व्यवस्थेमुळे देशातील कोट्यवधी वृद्ध प्रवाशांना रेल्वे प्रवासामध्ये आर्थिक दिलासा मिळेल. तसेच, ते प्रवासादरम्यान अधिक सुरक्षितता आणि आराम सुनिश्चित करतील. नियमितपणे लांबचा प्रवास करणाऱ्या वृद्धांसाठी हे पाऊल विशेषतः फायदेशीर ठरेल.
महामारीच्या काळात निलंबन आणि आता पुन्हा सुरू
मार्च 2020 मध्ये, जेव्हा संपूर्ण देशाला कोरोना विषाणूचा फटका बसला होता, तेव्हा रेल्वे प्रशासनाने आर्थिक ओझे कमी करण्यासाठी आणि सामाजिक अंतर राखण्याच्या उद्देशाने अनेक सवलतीच्या योजना तात्पुरत्या स्थगित केल्या होत्या. यामध्ये वृद्धांसाठीच्या भाड्याच्या सवलतींचा समावेश होता. आता सामान्य स्थिती पूर्ववत झाल्यानंतर रेल्वेने 2025-2026 मध्ये टप्प्याटप्प्याने या सुविधा पूर्ववत करण्याचा निर्णय घेतला आहे.
नवीन धोरणानुसार, पुरुष नागरिकांना वयाच्या 60 व्या वर्षी भाडे सवलतीचा लाभ मिळेल. त्याच वेळी, महिला प्रवासी आणि तृतीयपंथीय समुदायाच्या सदस्यांसाठी ही मर्यादा 58 वर्षे निश्चित करण्यात आली आहे. श्रेणी आणि प्रवासाचे अंतर यावर अवलंबून सवलत दर सुमारे चाळीस ते पन्नास टक्क्यांच्या दरम्यान असेल.
मेल एक्स्प्रेस, राजधानी एक्स्प्रेस, शताब्दी एक्स्प्रेस, दुरंतो एक्स्प्रेससह बहुतांश प्रमुख गाड्यांमध्ये ही सवलत उपलब्ध असेल. तथापि, काही विशेष श्रेणीच्या गाड्यांमध्ये वेगवेगळे नियम लागू होऊ शकतात, ज्यांची माहिती प्रवासापूर्वी मिळवणे आवश्यक आहे.
पात्रता निकष आणि आवश्यकता
या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी वयाची अट पूर्ण करणे आवश्यक आहे. साठ वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाचे पुरुष आणि 58 वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या महिला आणि तृतीयपंथी व्यक्ती पात्र आहेत. प्रवासाच्या वेळी वयाचा वैध पुरावा दाखवणे अनिवार्य असेल. पुरावा सादर न केल्यास संपूर्ण भाडे भरावे लागेल.
या योजनेसाठी उत्पन्नाची कोणतीही मर्यादा नाही. याचा अर्थ कोणत्याही आर्थिक वर्गाचे ज्येष्ठ नागरिक याचा लाभ घेऊ शकतात. तिकीट आरक्षणाच्या वेळी, योग्य वय प्रविष्ट करणे आणि ज्येष्ठ नागरिकाचा पर्याय निवडणे आवश्यक असेल. चुकीची माहिती दिल्यास शिक्षेचीही तरतूद आहे, त्यामुळे अचूक तपशील देणे महत्वाचे आहे.
कमी जागा वाटपासाठी प्राधान्य प्रणाली
भाडे सवलतीव्यतिरिक्त, रेल्वेने वृद्ध प्रवाशांना कमी बर्थ देण्याचे प्राधान्य देखील पुनर्संचयित केले आहे. वाढत्या वयात वरच्या बर्थवर चढणे-उतरणे कठीण होते, ही समस्या समजून ही सुविधा देण्यात आली आहे. मात्र, जागांच्या उपलब्धतेनुसार ही सुविधा उपलब्ध असेल.
रेल्वेने प्रत्येक डब्यात काही जागा केवळ ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला आणि दिव्यांग व्यक्तींसाठी राखीव ठेवल्या आहेत. आरक्षणाच्या वेळी, ज्येष्ठ नागरिकाचा पर्याय निवडल्यास, प्रणाली आपोआप खालच्या बर्थचे वाटप करण्याचा प्रयत्न करते. या व्यवस्थेमुळे वृद्धांचा प्रवास अधिक सुरक्षित आणि आरामदायक होतो.
रेल्वे स्थानकांवर अतिरिक्त सहाय्यक सेवा उपलब्ध आहेत.
ज्येष्ठ नागरिकांसाठी रेल्वे स्थानकांवर इतर अनेक सुविधा देखील उपलब्ध आहेत. व्हीलचेअर सेवा, बॅटरीवर चालणाऱ्या गाड्या आणि सहाय्यक कर्मचारी स्थानकावर उपलब्ध आहेत. वृद्ध प्रवाशांना प्लॅटफॉर्मवर पोहोचण्यापासून ते त्यांना हवे असल्यास ट्रेनमध्ये चढण्यापर्यंत मदत मिळू शकते.
लांब पल्ल्याच्या सहलींमध्ये भाड्याच्या सवलती देऊन हजारो रुपयांची बचत करणे शक्य आहे. उदाहरणार्थ, जर एखादा वृद्ध प्रवासी वातानुकूलित वर्गात लांबचा प्रवास करत असेल, तर त्याला भरीव आर्थिक दिलासा मिळू शकतो. ही सुविधा स्लीपर क्लासपासून एसी फर्स्ट क्लासपर्यंत जवळजवळ सर्व श्रेणींमध्ये लागू असेल.
आवश्यक कागदपत्रे आणि प्रमाणपत्रे
तिकीट आरक्षणाच्या वेळी केवळ वय नोंदवावे लागेल, परंतु प्रवासादरम्यान वयाचे प्रमाणपत्र बाळगणे अनिवार्य आहे. आधार कार्ड, मतदार ओळखपत्र, पारपत्र, पॅन कार्ड किंवा वाहन चालवण्याचा परवाना हे वैध दस्तऐवज मानले जातात. सरकारने दिलेले ओळखपत्र देखील तृतीयपंथीय प्रवाशांसाठी वैध असेल.
जर एखादा प्रवासी चुकीची माहिती देत असेल किंवा प्रवासादरम्यान योग्य कागदपत्रे सादर करण्यात अयशस्वी ठरला, तर टी. टी. ई. किंवा रेल्वे अधिकारी त्याचे संपूर्ण भाडे आकारू शकतात. दंडही भरावा लागू शकतो. त्यामुळे सर्व दस्तऐवज अद्ययावत आणि स्पष्टपणे वाचनीय असावेत.
तिकीट आरक्षण करण्याची सोपी प्रक्रिया
या सुविधेसाठी स्वतंत्र नोंदणी किंवा अर्जाची आवश्यकता नाही. आयआरसीटीसीच्या संकेतस्थळावरून किंवा मोबाईल अॅपद्वारे प्रवासी त्यांचे तिकीट ऑनलाइन बुक करू शकतात. आरक्षण अर्जामध्ये तुमचे योग्य वय प्रविष्ट करा आणि ज्येष्ठ नागरिक निवडा. सवलत आपोआप लागू होईल आणि कमी भाडे दिसेल.
रेल्वे काउंटरवरून तिकीट खरेदी करताना वयाचा पुरावा दाखवून देखील हा लाभ घेता येईल. बुकिंग एजंटला तुमच्या पात्रतेची माहिती द्या आणि ते योग्य सवलत लागू करतील. काही समस्या असल्यास स्टेशन मास्टर किंवा वरिष्ठ अधिकाऱ्याशी संपर्क साधता येईल.
प्रवास करण्यापूर्वी लक्षात ठेवण्यासारख्या महत्वाच्या गोष्टी
तिकीट आरक्षित करण्यापूर्वी रेल्वेच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील नवीनतम नियम आणि अटी तपासण्याचा सल्ला दिला जातो. कधीकधी विशेष गाड्या किंवा उत्सवांच्या वेळी नियमांमध्ये बदल होऊ शकतो. वयानुसार चूक केल्यास दंड होऊ शकतो, म्हणून सावधगिरी बाळगा. तक्ता तयार केल्यानंतर बर्थमध्ये बदल करणे शक्य नाही, त्यामुळे सुरुवातीला योग्य निवड करणे महत्वाचे आहे.
जर एखाद्या कुटुंबात किंवा समूहात प्रवास करत असाल आणि एकापेक्षा जास्त सदस्य ज्येष्ठ नागरिक असतील, तर सर्वजण वेगवेगळ्या सवलतींचा लाभ घेऊ शकतात. प्रत्येक पात्र प्रवाशाला वैयक्तिकरित्या सवलत मिळेल. कोणतीही माहिती किंवा मदतीसाठी, रेल्वे हेल्पलाईन क्रमांक 139 वर संपर्क साधता येईल, जो चोवीस तास उपलब्ध आहे.
भारतीय रेल्वेने ज्येष्ठ नागरिकांसाठी या सुविधा पूर्ववत करणे हे एक प्रशंसनीय पाऊल आहे. भाडे सवलत आणि कमी बर्थला प्राधान्य दिल्याने वृद्ध प्रवाशांचा प्रवास केवळ किफायतशीरच नव्हे तर अधिक सोयीस्करही होईल. पात्रतेचे नियम सोपे आहेत आणि प्रक्रिया देखील क्लिष्ट नाही.
या उपक्रमाचा देशभरातील लाखो ज्येष्ठ नागरिकांना थेट फायदा होईल. ते कोणत्याही आर्थिक चिंतेशिवाय त्यांच्या कुटुंबियांना भेटण्यासाठी, तीर्थयात्रा किंवा इतर आवश्यक कामे करण्यासाठी प्रवास करू शकतील. ही योजना समाजातील या महत्त्वाच्या वर्गाप्रती सरकारची संवेदनशीलता दर्शवते.