आजच्या काळात रासायनिक शेतीमुळे मातीची गुणवत्ता कमी होत आहे आणि खर्च वाढत आहे. अशा परिस्थितीत आयुर्वेदिक शेती (औषधी वनस्पती शेती) हा शेतकऱ्यांसाठी एक सुवर्णसंधी ठरू शकतो. भारतात आयुर्वेदिक औषधांची मागणी झपाट्याने वाढत असून सरकारकडूनही विविध योजना राबवल्या जात आहेत.

आयुर्वेदिक शेती म्हणजे काय?

आयुर्वेदिक शेती म्हणजे औषधी वनस्पतींची सेंद्रिय पद्धतीने लागवड करणे. या वनस्पतींचा वापर आयुर्वेदिक औषधे, सौंदर्यप्रसाधने, आरोग्य उत्पादने तयार करण्यासाठी केला जातो.

भारतामध्ये आयुर्वेदाचा प्रसार Ministry of AYUSH या मंत्रालयामार्फत केला जातो.

आयुर्वेदिक शेती योजनेचे उद्दिष्ट

• शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे
• औषधी वनस्पतींचे उत्पादन वाढवणे
• सेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन
• निर्यात वाढवणे

लागवडीसाठी लोकप्रिय औषधी पिके

तुळस (Tulsi)

• कमी खर्चात लागवड
• औषध व पूजा उपयोग
• 3–4 महिन्यांत उत्पादन

अश्वगंधा (Ashwagandha)

• कोरडवाहू भागासाठी योग्य
• औषधी उद्योगात मोठी मागणी

कोरफड (Aloe Vera)

• कॉस्मेटिक उद्योगात मोठा वापर
• वर्षभर उत्पन्न

शतावरी (Shatavari)

• निर्यातक्षम पीक
• चांगला बाजारभाव

आयुर्वेदिक शेती योजना – Step By Step प्रक्रिया

Step 1: योग्य पिकाची निवड करा

आपल्या जमिनीचा प्रकार, हवामान आणि पाण्याची उपलब्धता पाहून पिक निवडा.

Step 2: जमीन तपासणी

माती परीक्षण करून घ्या. सेंद्रिय खतांचा वापर करा.

Step 3: शासन योजनेसाठी अर्ज करा

औषधी वनस्पतींसाठी केंद्र शासनाची योजना National Medicinal Plants Board (NMPB) मार्फत चालवली जाते.

• अधिकृत वेबसाईटवर जा
• अर्ज फॉर्म भरा
• आवश्यक कागदपत्रे अपलोड करा

आवश्यक कागदपत्रे:

• आधार कार्ड
• 7/12 उतारा
• बँक खाते तपशील
• फोटो

अनुदान किती मिळते?

• 30% ते 75% पर्यंत सबसिडी
• पिकानुसार वेगवेगळे दर
• काही राज्यांमध्ये अतिरिक्त अनुदान

लागवड प्रक्रिया

1. जमीन तयारी

• खोल नांगरट
• शेणखत टाका
• बेड तयार करा

2. सिंचन व्यवस्था

• ठिबक सिंचन सर्वोत्तम
• पाण्याची बचत

3. रोपे लावणे

• योग्य अंतर ठेवा
• वेळेवर तणनियंत्रण

4. काढणी

• पिकानुसार 3–8 महिन्यांत
• योग्य वेळी काढणी करा

बाजारपेठ व विक्री

• आयुर्वेदिक कंपन्यांशी करार करा
• स्थानिक औषधी बाजार
• ऑनलाइन विक्री

मोठ्या आयुर्वेदिक कंपन्या जसे की:

• Patanjali Ayurved
• Dabur

या कंपन्या मोठ्या प्रमाणावर औषधी वनस्पती खरेदी करतातसंभाव्य नफा

आयुर्वेदिक शेतीचे फायदे

• कमी खर्च
• जास्त नफा
• निर्यात संधी
• मातीची सुपीकता वाढते
• आरोग्यदायी उत्पादन

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

आयुर्वेदिक शेतीसाठी किती जमीन लागते?

किमान 1 एकर जमीन असल्यास सुरुवात करू शकता.

सबसिडी कशी मिळेल?

NMPB किंवा राज्य कृषी विभागाकडे अर्ज करावा.

कोणते पीक जास्त फायदेशीर?

अश्वगंधा आणि कोरफड सध्या जास्त नफा देणारी पिके आहेत.

बाजारपेठ कशी मिळवावी?

कंपन्यांशी थेट करार किंवा कृषी बाजार समितीमार्फत विक्री.

सेंद्रिय प्रमाणपत्र आवश्यक आहे का?

हो, निर्यातीसाठी सेंद्रिय प्रमाणपत्र फायदेशीर ठरते.

निष्कर्ष

आयुर्वेदिक शेती योजना ही शेतकऱ्यांसाठी मोठी संधी आहे. योग्य नियोजन, शासनाची मदत आणि बाजारपेठेचा अभ्यास केल्यास कमी गुंतवणुकीत जास्त नफा मिळवता येतो.