वॉशिंग्टन: अमेरिकेतील नागरी हक्क चळवळीचे भीष्माचार्य, मार्टिन ल्यूथर किंग यांचे शिष्य आणि दोन वेळा अमेरिकेच्या अध्यक्षपदाची निवडणूक लढवणारे ज्येष्ठ नेते रेव्हरंड जेसी जॅक्सन यांचे मंगळवारी (१७ फेब्रुवारी २०२६) वृद्धापकाळाने निधन झाले. ते ८४ वर्षांचे होते .
जॅक्सन यांच्या कुटुंबीयांनी जारी केलेल्या निवेदनात म्हटले आहे, “अत्यंत दुःखासह आम्ही नागरी हक्क नेते आणि रेन्बो पुश कोलिशनचे संस्थापक, माननीय रेव्हरंड जेसी लुईस जॅक्सन सीनियर यांच्या निधनाची बातमी देत आहोत. ते मंगळवारी सकाळी कुटुंबीयांसोबत शांतपणे निधन पावले” .
कोण होते जेसी जॅक्सन?
जेसी जॅक्सन हे केवळ एक नाव नव्हते, तर अमेरिकेच्या नागरी हक्कांच्या इतिहासातील एक युग होते. ८ ऑक्टोबर १९४१ रोजी दक्षिण कॅरोलिनामध्ये जन्मलेल्या जॅक्सन यांनी आपल्या आयुष्यातील सहा दशकांहून अधिक काळ समतेसाठी, न्यायासाठी आणि उपेक्षितांच्या आवाजाला बुलंद करण्यासाठी खर्ची घातला .
ते १९६० च्या दशकात डॉ. मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर यांचे जवळचे सहकारी होते. किंग यांच्या हत्येनंतर नागरी हक्क चळवळीची धुरा सांभाळणाऱ्या प्रमुख नेत्यांमध्ये जॅक्सन यांचा समावेश होता .
‘ब्रेडबास्केट’पासून ‘रेन्बो पुश’पर्यंतचा प्रवास
शिकागोमध्ये धर्मशास्त्राचे शिक्षण घेत असतानाच ते नागरी हक्क चळवळीत सक्रिय झाले. डॉ. किंग यांनी स्थापन केलेल्या ‘सदर्न ख्रिश्चन लीडरशिप कॉन्फरन्स’ (SCLC) अंतर्गत त्यांनी ‘ऑपरेशन ब्रेडबास्केट’ हा कार्यक्रम राबवला, ज्याद्वारे व्यवसायांवर दबाव आणून कृष्णवर्णीयांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या जात होत्या .
१९७१ मध्ये त्यांनी ‘पीपल युनायटेड टू सेव्ह ह्यूमॅनिटी’ (PUSH) या संघटनेची स्थापना केली. १९८४ च्या अध्यक्षीय निवडणुकीनंतर त्यांनी ‘नॅशनल रेन्बो कोलिशन’ची स्थापना केली. १९९० च्या मध्यात या दोन्ही संघटना एकत्र करून ‘रेन्बो पुश कोलिशन’ ही शक्तिशाली स सामाजिक न्याय संघटना तयार झाली .
अध्यक्षीय निवडणुकीत ठसा
जेसी जॅक्सन यांनी १९८४ आणि १९८८ मध्ये डेमोक्रॅटिक पार्टीकडून अध्यक्षपदाच्या उमेदवारीसाठी निवडणूक लढवली. ते असे करणारे शर्ली चिशोम यांच्यानंतरचे दुसरे कृष्णवर्णीय नेते होते, पण त्यांनी मोठ्या प्रमाणात यश मिळवले .
१९८८ मध्ये त्यांनी ११ राज्यांमधील प्राथमिक निवडणुका जिंकल्या आणि एकूण ६.८ दशलक्ष मते मिळवली. त्यांची ‘रेन्बो कोलिशन’ ही संकल्पना अत्यंत लोकप्रिय झाली, ज्यात त्यांनी सर्व वंश, धर्म आणि पार्श्वभूमीच्या लोकांना एकत्र येण्याचे आवाहन केले .
“आपला ध्वज लाल, पांढरा आणि निळा आहे, पण आपला देश इंद्रधनुष्य आहे – लाल, पिवळा, तपकिरी, काळा आणि गोरा – देवाच्या नजरेत आपण सर्व मौल्यवान आहोत,” असे प्रेरणादायी वक्तव्य त्यांनी केले होते .
जरी ते उमेदवारी मिळवू शकले नाहीत, तरी त्यांच्या मोहिमेने कृष्णवर्णीय मतदारांची नोंदणी मोठ्या प्रमाणात वाढवली आणि डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या नामांकन प्रक्रियेत सुधारणा घडवून आणल्या. बराक ओबामा यांच्या अध्यक्षपदाचा मार्ग जॅक्सन यांनीच मोकळा केला, असे मत अनेक जाणकार व्यक्त करतात .
‘आय अॅम समबडी’चा जादूगार
जेसी जॅक्सन यांच्या भाषणशैलीचा जादू होता. त्यांचे ‘आय अॅम समबडी’ (मी कोणीतरी आहे) हे उद्गार अमेरिकेच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचले होते. ते म्हणायचे, “मी गरीब असेन, पण मी कोणीतरी आहे! मी बेरोजगार असेन, पण मी कोणीतरी आहे!” या शब्दांनी कोट्यवधी उपेक्षितांना आत्मसन्मान दिला .
त्यांच्या ‘कीप होप अलाइव्ह’ (आशा जिवंत ठेवा) या मंत्राने संपूर्ण एक पिढी प्रेरित झाली. डेट्रॉईटमधील नॅकपीपीचे अध्यक्ष रेव्हरंड वेंडेल अँथनी यांनी आठवण करून दिली, “त्यांनी आम्हाला शिकवले की तुम्ही कोणीही असाल, तुम्ही कोणीतरी आहात. जेव्हा लोक तुम्हाला खाली पाडण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा त्यांचा मंत्र होता – ‘मी कोणीतरी आहे'” .
आंतरराष्ट्रीय कूटनीतिकार
जॅक्सन केवळ देशांतर्गत नेते नव्हते, तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही त्यांचा दबदबा होता. त्यांनी अनेक वेळा अमेरिकन नागरिकांना परदेशातील तुरुंगातून मुक्त करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती .
१९८४ मध्ये सीरियामध्ये अडकलेल्या अमेरिकन वैमानिकाला सोडवण्यात यश आले. १९९० मध्ये इराकी नेते सद्दाम हुसेन यांच्याशी चर्चा करून ४७ अमेरिकन नागरिकांची सुटका करवून घेतली. १९९९ मध्ये युगोस्लाव्हियामध्ये अडकलेल्या तीन अमेरिकन सैनिकांची सुटका करवून आणली .
या कार्यासाठी तत्कालीन अध्यक्ष बिल क्लिंटन यांनी त्यांना वर्ष २००० मध्ये ‘प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम’ हा अमेरिकेचा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान केला .
वादांची सावली
जॅक्सन यांच्या कारकिर्दीवर अनेक वादांची सावलीही होती. १९८४ च्या निवडणुकीदरम्यान एका वृत्तपत्रीय मुलाखतीत त्यांनी न्यूयॉर्क शहरासाठी ‘हायमीटाउन’ हा शब्द वापरला, जो ज्यूविरोधी समजला गेला. याबद्दल त्यांनी नंतर दिलगिरी व्यक्त केली होती .
२००१ मध्ये त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात एक मोठा धक्का बसला, जेव्हा त्यांनी एका कर्मचाऱ्यापासून विवाहबाह्य मुलगी असल्याचे मान्य केले .
२०१३ मध्ये त्यांचे मोठे पुत्र आणि माजी काँग्रेस सदस्य जेसी जॅक्सन जुनियर यांना निवडणूक निधीच्या गैरवापरप्रकरणी तुरुंगवास भोगावा लागला, हा त्यांच्या कुटुंबासाठी मोठा आघात होता .
अखेरचे वर्ष
२०१७ मध्ये जॅक्सन यांना पार्किन्सन्स रोगाचे निदान झाले. नंतर हा आजार ‘प्रोग्रेसिव्ह सुप्रान्यूक्लियर पाल्सी’ असल्याचे स्पष्ट झाले, जो मेंदूवर परिणाम करणारा एक गंभीर आजार आहे .
नोव्हेंबर २०२५ मध्ये त्यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते, तेव्हापासून ते आजारी होते .
आजारपणातही ते सामाजिक कार्यात सक्रिय होते. २०२० मध्ये जॉर्ज फ्लॉइड याच्या हत्येनंतर ते रस्त्यावर उतरले होते आणि निदर्शकांचे नेतृत्व करत होते .
जागतिक नेत्यांकडून श्रद्धांजली
जॅक्सन यांच्या निधनाने जगभरातून श्रद्धांजली वाहिली जात आहे.
अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी त्यांना ‘फोर्स ऑफ नेचर’ (निसर्गाची शक्ती) असे संबोधले. “ते खूप मिलनसार होते – खरोखर लोकांवर प्रेम करणारे. जेसी चुकतील,” असे ट्रम्प यांनी लिहिले .
माजी अध्यक्ष जो बायडेन यांनी जॅक्सन यांना ‘देवाचा आणि लोकांचा माणूस’ म्हटले. “ठाम आणि अथक. आपल्या राष्ट्राचा आत्मा उद्धार करण्याच्या कार्याला घाबरत नाही,” असे बायडेन यांनी नमूद केले .
उपाध्यक्ष कमला हॅरिस यांनी आठवण करून दिली की विद्यार्थीदशेत त्यांनी आपल्या गाडीवर ‘जेसी जॅक्सन फॉर प्रेसिडेंट’ स्टिकर लावले होते. त्यांनी जॅक्सन यांना ‘अमेरिकेच्या महान देशभक्तांपैकी एक’ म्हटले .
नायजेरियाचे अध्यक्ष बोला टिनुबू यांनीही श्रद्धांजली वाहताना सांगितले की शिकागोमध्ये विद्यार्थी असताना त्यांनी जॅक्सन यांचे कार्य जवळून पाहिले होते .
ज्येष्ठ नागरी हक्क कार्यकर्ते अल शार्प्टन म्हणाले, “आपल्या राष्ट्राने एक महान नैतिक आवाज गमावला आहे. त्यांनी इतिहास आपल्या पावलात वाहिला आणि आवाजात आशा ठेवली” .
वारसा
जेसी जॅक्सन यांनी कधीही निवडून आलेले पद भूषवले नाही, पण अमेरिकेच्या राजकारणावर आणि समाजावर त्यांचा प्रभाव अमीट आहे. त्यांनी लाखो लोकांना मतदानासाठी प्रेरित केले, हजारो कृष्णवर्णीयांना नोकऱ्या मिळवून दिल्या, आणि अमेरिकन राजकारणात कृष्णवर्णीयांचा सहभाग वाढवला.
बराक ओबामा यांच्या २००८ च्या विजयानंतर शिकागोमध्ये झालेल्या सभेत जॅक्सन यांना अश्रू अनावर झाले होते. तो क्षण अमेरिकेच्या नागरी हक्क चळवळीच्या विजयाचे प्रतीक होता .
‘रेन्बो पुश कोलिशन’च्या माध्यमातून त्यांचे कार्य पुढे चालू राहील. कुटुंबीयांनी केलेल्या आवाहनाप्रमाणे, त्यांनी ज्या मूल्यांसाठी आयुष्यभर संघर्ष केला – न्याय, समता आणि प्रेम – ती मूल्ये जिवंत ठेवण्याची जबाबदारी आता आपण सर्वांची आहे .
जेसी जॅक्सन यांच्या अंत्यसंस्काराचे कार्यक्रम शिकागो येथे आयोजित केले जातील, असे कुटुंबीयांनी कळवले आहे .